WAQBAH ओमान

वाळवंटी देश म्हंटला कि, डोळ्यासमोर येते विस्तीर्ण पसरलेली वाळु आणि रुक्ष वातावरण. ओमान देश ह्या बाबत खरच खूप सुदैवी आहे. ओमान ला जसे वाळवंट आहे तशीच निसर्गाची उत्तम साथ देखील आहे. इथल्या डोंगर रांगांमध्ये सौंदर्य आहे, दऱ्यांमध्ये वाहते पाणी आहे आहे ओमानी मेहनत करून ह्या उपलब्धतेचा फायदा घेत , निसर्गाची काळजी घेत उत्तम रित्या शेती करत आहेत ती सुद्धा संपुर्ण सेंद्रिय. वक़्बह हा ओमान मधील भाग अत्यंत हिरवागार, सुंदर आणि शेतीने समृद्ध असा आहे. इथे वाळु सोबत माती देखील आहे. थोडी माती आणि वाळु ह्यांच्यात सर्व प्रकारची फळे, पिके, भाज्या असे विविध सकस उत्पादने घेतली जातात. कुठेही रासायनिक पद्धत अवलंबली जात नाही.

Al Waqbah is characterised by tourist sites and many natural sites, such as high peaks, caves, natural valleys, farms and pure water sources. It is also famous for its “Aflaj” or ancient irrigation system or water channels and waterways that rely on rainwater.

Many agricultural crops are grown in this town during the summer and winter, where all types of date palm trees and vegetables, such as carrots, onions, garlic, squash, eggplant, tomatoes, radishes, lettuce, cabbage, cucumber, parsley, pepper, pumpkin, wheat and barley are grown, along with lemon, bananas, mangoes, oranges, olives, pomegranates and figs.

Recently, strawberry, cherry and hibiscus have also been planted as the favourable weather in the region aids the growth of these fruits.

One of the most important agricultural crops planted in the town is grapes of different varieties that are spread across farms and homes. Villagers are keen on growing grapes from the beginning of the season.” As soon as summer begins, farmers begin harvesting grapes, citrus and fruits, but, vineyards with their varieties have the greatest interest among farmers in the town.

There are several other varieties of grapes, such as Al Tai’fi, the white and the imported, which are successfully grown in the town. As the month of June begins, farmers start to prepare for the harvest. They gather at homes where they give to relatives, friends and neighbours. Farmers take care of the trees, trim them, and use organic fertilisers to get the best harvest of the delicious grapes.

अशी आहे  सुंदर वक़्बह ची ओळख…

Advertisements

कोवळी हिरवाई…

 

 

images-11

कोवळी हिरवाई…

हिरवाई नेहमीच मनास भावते. आधुनिक जगाच्या स्पर्धेत लहान मुलेच काय पण अनेक मोठ्ठी माणसे देखील मोबाईल वर शेतीचा खेळ खेळताना दिसतात. प्रत्येकाला हिरवी जमीन लाभते असे नाही. मनात दडलेली सुप्त अशा हिरवाईची आवड हि अनेक ताण तणावातून मोकळा श्वास घ्यायला शिकवते.

हल्ली प्रत्येक शाळा हि अत्याधुनिक होत असताना दिसते. मुलांच्या हातात TAB संगणक, स्मार्ट बोर्ड, वर्ग सुद्धा वातानुकुलीत, सुट्टीचा डब्बा सुद्धा ब्रेड, पिझ्झा, बर्गर असा पटकन संपणारा, भरमसाठ फी आणि वर्गात मुल सुद्धा मर्यादित असे साधारणपणे चित्र दिसते. एकच गोष्ट अजून फारशी बदलली नाही ती म्हणजे मुलांच्या बसण्याच्या लाकडी खुर्च्या, ह्या सुद्धा बदलून गुबगुबीत खुर्च्या येण्यास वेळ लागणार नाही.

अशा वर्गात निसर्ग असतो स्मार्ट बोर्ड वर, त्यांच्या हातातील TAB वर, खेळाची मैदाने पण सुंदर अशा गवताने आच्छादलेली असतात. मातीचा स्पर्श नाही, धुळीचा अनुभव नाही. कसं वाढणार निकोप मन, सुदृढ शरीर आणि मोकळा स्वभाव. पालक म्हणून आपण अशाच शाळा निवडतो कारण जगाच्या स्पर्धेत मुलांना जगायचे आहे. इतक्या कृत्रिम परिस्थितीत सुद्धा पालक म्हणून आपल्या बाळाचे आयुष्य छान घडवता येते.

मानसिक शास्त्राच्या अभ्यासानुसार मुलांना नेहमी वाढणाऱ्या रोपट्याचे मित्र बनवा. घरात, घराच्या गच्चीवर अगदी घरात सुद्धा त्यांच्यासाठी, त्यांच्याकरता छान छोटी छोटी अशी रोपे लावा. मुल झाडाबरोबर मनाने, डोळ्याने, स्पर्शाने संवाद साधते. जगदीश चंद्र बोस ह्या शास्त्रज्ञानी झाडांना संगीत समजते असा प्रसिद्ध सिद्धांत मांडला आहेच. जशी झाडे प्रतिसाद देतात तशीच मुलांची कोवळी मने निसर्गाच्या समवेत सुखावतात. मोठ्या माणसांना पण हि प्लांट थेरेपी खूप उपयोगी पडते. एक तरी झाड मुलांकडून घरात लावा, मुल त्याची काळजी घेतील. संगणकावर अधिक माहिती मिळवतील. मुलांना छान घडवण्याचा अगदी सहज सोप्पा हा उपाय आहे.

शाळेत शिक्षकांनी निसर्ग क्लब बनवून मुलांनी वाढवलेली झाडे, रोपटी ह्यांचे छानसे प्रदर्शन भरवुन, उत्तम झाडांसाठी स्पर्धा ठेवावी. शाळेच्या जागेत, गच्चीत फळबाग, परसबाग फुलवावी. ह्या उपक्रमाच्या उत्पादनाची विक्री ठेवावी म्हणजे बाजारपेठ, हिशोब आपोआपच विद्यार्थ्यांना समजतील.

एका झाडाचा अभ्यास म्हणजे  जवळ जवळ सर्व विषय समावेशक अभ्यास असतो. झाडाचा इतिहास, आवश्यक असणारी भौगोलिक परिस्थिती, झाडांवर होणारे रसायनाचे दुष्परिणाम, जीवशास्त्र म्हणजे झाडाचा इतिहास म्हणजे मुळ स्थान कुठले, जीवशास्त्रीय नाव वैगरे अशा अनेक विषयांचा अभ्यास करणे होय.

Post-Traumatic Stress Disorder (PTSD) म्हणजे अत्यंत क्लेशकारक मानसिक ताण, कधीकधी घरातील वातावरण आणि आर्थिक अडचणी, पालकांच्या अवास्तव अपेक्षा, मुलांच्या भोवतालची त्यांना त्रासदायक वाटणारी अशी परिस्थिती या सर्व गोष्टींमुळे विद्यार्थ्यांच्या मनावर खूप ताण येतो. (PTSD) अशी क्लेशकारक घटना घडण्यापूर्वीची ही काळजी एखादे छोटेसे झाड घेते. झाडांच्या जवळ मुल असल्यास अति ताण त्यांच्या मनावर येत नाही.

घरातील कुंडीतील रोपटे वाढताना त्याची वाढ नोंद करण्यास शिकवावी, त्यांचे आजार, रोग ह्यावर उपाय सांगावेत, घरी आपण नसल्यास झाडांना पाणी कसे पुरवावे ह्या साठी घरगुती ठिबक सिंचन समजावुन सांगावे. परसबाग अभ्यासक्रमाची ओळख मुलांना सुद्धा करून द्यावीत. सेंद्रिय भाजीपाला स्वतः लावल्याने त्याचे आरोग्यदायी महत्व हि मुलांना कळते. झाडाचे पान आपण तोडु शकतो पण परत जसेच्या तसे झाडाला जोडू नाही शकत अशी पर्यावरणपुरक मनोधारणा मुलांची तयार होते.

अगदी छोट्या वयापासून सुरवात करावी, मोठ्या मुलांसाठी जशी जागा उपलब्ध असेल तसे त्यांनाच इंडोअर किंवा आउटडोअर गार्डन प्लान करावयास सांगावा. असे अनेक पर्याय आहेत पुन्हा निसर्गाकडे वळण्याचे आणि ह्या मुळे मन,शरीर आरोग्यपूर्ण राहतेच. भाजीपाला, फळझाडे, फुलझाडे लावण्याचे अनेकविध प्रकार सध्या विकसित झालेले आहेत त्यांचीही ह्या निमित्ताने माहिती घेता येईल.

एकच छोटेसे झाड मुलांच्या विकसित होण्याच्या प्रक्रियेत मदत करते. मुलांना आपल्या घरातील बाग हि नेहमीच आवडत असते. शेती बघण्यासाठी, एक दिवस निसर्गात रमण्यासाठी हल्ली बरेच जण शेती सहल करत असतात. अशा भेटी देऊन मुलांचे ज्ञान वाढते. त्यातलाच एखादे रोपटे घरी लावले तर मुलांच्या मनात ममत्व निर्माण वाढीस लागते. शाळेच्या गृहपाठ साठी किंवा खेळण्यासाठी मुळे सतत इलेक्ट्रोनिक्स किंवा इंटरनेट च्या माध्यमात सतत असतात. कृत्रिम जगापेक्षा अधिक सुंदर बाहेर जग आहे ह्याची जाणीव त्यांना होत नाही. अशा वेळी आलेला ताण हा कमी करण्यासाठी घराच्या झाडांजवळ गेल्यास खूप बरे वाटते.

आपल्या घरातील बाग समजा घराच्या खिडकीत असेल तर तिथे मुलांशी झाडांबद्धल संवाद साधा. मुलांनी कशी उत्तम काळजी घेतली आहे ह्याचे कौतुक आवर्जून करा तसेच मार्गदर्शन हि करा. छंद म्हणून लावलेले छोटेसे रोपटे मुलांनां सकारात्मक बनवते. हसरे बनवते. आनंदी ठेवते. एक तरि छोटे झाड आपल्या मुलांना त्यांचे स्वःताचे म्हणून भेट द्या. मुलांना सांगुन त्यांचा असा एक बागेकरता ग्रुप बनवा. एकमेकांच्या घरी ह्या कारणांसाठी एकत्र येणे मुलांचे होईल. विचारांची देवाणघेवाण होईल. छंद गटात त्यांची अधिक जाणून घेण्याची जिज्ञासा वाढीस लागेल.

छोट्याश्या इवल्याश्या पानातील कोवळी हिरवाई आपल्या मुलांची कोवळी मने निश्चीत्तपणे जपते. आधुनिक जगात हरवत चाललेला मोकळा श्वास मुलांना सहज मिळेल आणि पालक मुलांचा संवाद हि वाढेल. एक तरि झाड मुलांसाठी निश्चित्त लावा.

अनुजा पडसलगीकर.शारजाह     More

अवडक चवडक……….दामाडू!!!!!

अवडक चवडक……….दामाडू!!!!!

काहीच अर्थ नाही ह्या शब्दांना, पण खूप जवळचे नाते आहे ह्या शब्दांशी. वय वर्ष १ ते ५ मधील हा खेळ. खेळताना शब्दांची लय पकडली जाते. बडबड गीत कसे असते ना, अगदी तसेच असते. खेळायला मात्र आजी लागते. आज्जीच बोट हळुवार पणे नातवंडाच्या बोटांच्या उंचवट्यावरुन फिरते. जसे बोट फिरते तशी बाळाची नजर आणि मान पण फिरते. हीच असते घरी असलेली पारंपारिक फिजिओथेरपी जी नातवंडांच्या बोटांना आणि डोळ्यांना प्रमाणित व्यायाम घडवून आणते.

अटक मटक चवळी कशी असते चटक!!!!, हा ही खेळ पारंपारिक आहे . सुट्टी लागली आहेच. आपल्या परिसराच्या लहान बाळांचा एखादी आजी असा संस्कार वर्ग घेत असेल. छंद वर्ग म्हणजे सुट्टीचे केलेले शिस्तबद्ध आयोजन असते. कोणी कोणाशी खेळायचे हे त्या वर्गाच्या मावशी सांगतात. मस्त मोकळीक मिळतेच असे नाही. धकाधकीच्या जीवनात, गजबजलेल्या परिसरात मैदाने तर फारच कमी आहेत. इमारतींमध्ये शेजारचे कोणी माहित नसते तर मूल खेळायला पाठवायचे कुठे?? असेच छंद वर्ग ही काळाची गरज आहे. नियम तर हवेच पण तिथे खरोखरी मुलांना काही शिकवले जाते का?? अशी ही काही उत्तम शिबिरे असतात जिथे मूल अत्यंत मोकळ्या वातावरणात रोज काहीना काहीतरी खेळते, नवीन ज्ञान आत्मसात करते, त्याच्यातील कलागुणांची जोपासना होते. संस्कार घडवले जातील. असे मुलांना मिळाले तर मुलंच दर वर्षी सुट्टीची मनापासून वाट पाहतील.

आई वडिलांना मुलांची सुट्टी म्हणजे फार अडचणीची ठरते. दोघे ही नोकरी करत असले तर कुठेतरी दिवसभर मूल पाठवावे लागते.  मग अशा वेळी ते सांभाळले जाते ही बाजू गृहीत असते. शाळांमधून पण अशा छंद वर्गांची गरज पूर्ण केली जाते. आपलं मूल कुठल्या बाबतीत उत्सुक आहे हे मुलांशी बोलून पालकांनी जाणून घेतले पाहिजे म्हणजे छंद वर्गांचा काळ संपल्यावर ती रुची वाढण्यासाठी अधिक मार्गदर्शन देता येईल.

बैठे खेळ हे सुद्धा जराश्या मोठ्या मुलांमध्ये आवडीने खेळले जातात. आधुनिक तंत्रद्यान शिकवणारे पण वर्ग आहेत. मुलांमध्ये उर्जा खूप असते तिला योग्य ते वळण लावले गेले पाहिजे. धुसपूस करणारी मुले, उपद्व्याप करणारी मुले कि कुठेतरी अस्वस्थ असतात. मानिसक अशांतता हे कारण प्रामुख्याने असते. छोटेसे समुपदेशन अशा वेळी योग्य ठरते. पालकांशी बोलून समस्येचे निराकारण केले जाऊ शकते. मुलांची उर्जा ही पालकांना सुट्टीत डोईजड जाते. मग घराच्या जवळ जो छंद वर्ग आहे तो निवडला जातो. बंदिस्त अशा एका खोलीत दाटीवाटीने मूल बसवली जातात. असे वर्ग घेणारे प्रशिक्षित असतातच असे नाही. सुट्टीचा एक घरगुती उद्योग म्हणून पण असतात.

पालकांनी नेहमी जाणीवपूर्वक चौकशी करून असे छंद वर्ग निवडले पाहिजेत. असेच जर विचार न करता मुलांना पाठवत राहिले तर मूल सुट्टीलाही कंटाळेल. जे त्याच्या बौद्धिक, शारीरक आणि मानसिक वाढीला  अडथळा ठरेल. सुट्टी करता दर वेळी लांबच, खूप पैसे खर्च करूनच गेले पाहिजे असे ही नाही. आपल्या घर जवळच्या एखाद्या डोंगरावर, किल्ल्यावर, बागेत कुठेही जाता येते. मुलांना आई वडील बरोबर असणे हे खूप आवडते. वय वर्ष पाच ते आठ मध्ये अग्निशामक, पोलीस, पोस्ट ऑफिस, एखादा उद्योग व्यवसाय पाहायला जाण्यास त्यांना आवडते. मुलांची सुट्टी म्हणजे पालकांनी त्यांच्या सुट्टीचे नियोजन  करावयास हवेच. काही दिवस घरी तर काही वेळ बाहेर असे कागदावर मांडून ठेवावे.

वय वर्ष आठ नंतर इलेक्ट्रिकल चा बेसिक कोर्स, थोडीशी सुतार कामाची माहिती, प्लंबिंग म्हणजे काय हे सर्व काही मित्र मैत्रिणींचा गट तयार करून ह्या कामातील आपल्या घरी नेहमी बोलावणाऱ्या व्यक्तीला बोलावून आपल्या उपस्थितीत मार्गदर्शन मिळवून द्यावे. घरातील काही जवाबदारी सोपवावी. प्रत्येक सुट्टीकरता काहीतरी वेगळे असावे.

पारंपारिक खेळाबरोबर आधुनिक जीवन शैलीत उपयोगी पडणारे खेळांची पण माहिती असावी. खेळ आणि सुट्टी यांचे नाते जपले तर पाहिजेच. सुट्ट्या कधीच सुरु झाल्यात, कंटाळवाण्या वाटण्याच्या आत सुट्टीचे नियोजन करुया आणि मुलांबरोबर ताजेतवाने होऊया…

अनुजा पडसलगीकर

पाटपाणी पार्टी…….

 

पाटपाणी पार्टी…….

शनिवार आणि रविवार म्हणजे हॉटेल्स मध्ये तुडुंब गर्दी असते. वीकएंड साजरा करण्याची आणि घरी आईला आराम देण्यासाठी हाच पर्याय सध्या लोकप्रिय आहे. हॉटेल मधील भर गर्दीत सुद्धा एखाद्या कुटुंबातील बाळ टेबलामधून मस्तपैकी पकडापकडी खेळते त्याचे त्यादिवशीचे मित्र ही तेथे असतात. बाळाची आई अत्यंत कौतुकाने सांगत असते, ही नेक्स्ट जनरेशन म्हणजे, अजिबात बुजत नाही कि गोंधळत नाही. ह्या हॉटेल मध्ये आम्हीं नेहमीच येतो. आमचे आवडते हॉटेल आहे. जणू काही त्याचे घरच आहे. आईचे बोलणे बाळ टक लावून ऐकत असते. पालकांकडून त्याच्या धीटपणाला शाबासकी मिळालेली असते. बाळ्याचा हा धीटपणा बाकीच्यांना अस्वस्थ करतो.

एखादा समारंभ असला कि, बाळ्या पाहिजे तिथे दूडघुस घालत असतो. पालकांचे ठरलेले उत्तर हल्लीच्या मुलांना रागावलेले अजिबात चालत नाही. त्यांच्या बालमनावर परिणाम होतो. पालक सुज्ञ आहेतच. बालमनाच्या संगोपनाचा विचार देखील करतात. संगोपन बरोबर संस्कार असले तर उत्तम व्यक्तिमत्व घडते. हॉटेल मध्ये जाऊच नये का?? जरूर जावे पण हॉटेल मध्ये, समारंभात कसे वागावे ह्याचे संस्कार जाणीवपूर्वक घडवावेत.

Rangoli.jpgपूर्वीच्या काळी पाटपाणी घेणे जेवण्याच्या यज्ञकर्मासाठी आवश्यक बाब होती. नकळत पणे संस्कार रुजवले जात असत. काळाच्या ओघात शिसवी पाटाच्या चार बाजूला असलेल्या पितळी नक्षीफुलाचे लाकडी पाट अदृश्य होत आहेत आणि पाण्यासाठी तांब्या भांडे हे पूजा भांडे म्हणून मर्यादित झाले. वस्तू नष्ट होत नाहीत तर संस्कार विरळ होत चालले आहेत. आजच्या भाषेत सांगायचे झाले तर ही आऊट डेटेड गोष्ट आहे. कोण एवढा खटाटोप करणार?? जेवणाचे ताट हातात घ्यायचे आणि टीव्ही समोर जाऊन बसणे हेच सोप्पे आहे.

रोजच्या रोज जमणार नाही पण वर्षभरात निदान एक दिवस खास मुलांसाठी बाजारातून भाडेतत्वावर का होईना एक दिवसासाठी लाकडी पाट, एखादी मोठी समई, छान मोठी ताटे, तांब्या भांडे आणून पाटपाणी पार्टी घरच्या सर्वांसमवेत करता येणे अवघड नाही. समईच्या प्रकाशात, लाकडी पाटाचे आसन, सुरेखशी रांगोळी, सनईचे सूर, उदबत्तीचा सुवास आणि वदनी कवळ घेता…. म्हणताना  वाढलेला साधा वरण भात सुद्धा मुलांना एक वेगळी अनुभूती देतो. आपल्याही जुन्या रम्य काळाच्या स्मृती जागवणाऱ्या ठरतो.

एखादा शनिवार किंवा रविवार खास मुलांसाठी राखून ठेवावा. आज काय आहे? आपण असे जेवायचे? असे आशचर्यचंबू झालेला आपल्या बाळाचा चेहरा आणि त्या चेहऱ्यावरची उत्सुकता कमालीची सुंदर असते हा अनुभव आपल्या प्रयासाना शाबासकी देतो. आंम्ही आमच्या लहानपणी रोजच असे जेवायचो बघ आज तुझ्यासाठी केले आहे सगळे, तुलाही आवडेल आणि कळेल आंम्ही कसे जेवायचो ते..असा आपला संवाद सुरु होतो  तो आपल्या बाळाच्या स्मृतीपटलावर कोरला जातो. असेच संस्कार रुजतात. तुझे मित्र आले कि आपण पुन्हा करू असे सगळे बघ त्यांना ही मज्जा येईल. बाळ खूप खुश होते आणि संस्कारांची उजळणी होते.

लहान मुलांच्या शाळेमधून असा एखादा इव्हेंट सहज आयोजित करता येऊ शकतो. शाळेतून निवृत्त झालेल्या शिक्षकांनी एकत्र येऊन वर्षभर वेगवेगळ्या शाळांमधून असे कार्यक्रम आयोजित केले तर त्यांचे ही मुलांबरोबर कायम सहसंबध राहतात. जेवणाबरोबर गप्पा गोष्टी ही करता येतात.  भात कसा कालवावा, भातावर लिंबू कसे पिळायचे आणि भातावर हळूच न सांडता वरण कसे वाढून घेणे इत्यादी बाबी एखादी शिक्षिका त्यांच्या बरोबरीने करून दाखवत असेल तर लहानग्या कोवळ्या बोटांच्या पकडीला कृतीने  बळकटी येईल. पाटापासून ते ताटा पर्यंत मर्यादित कोनातून झुकून खाणे हे मुलांच्या पाठीच्या मणक्याला लवचिक बनवण्यास मदत करते. त्यांना त्यांच्या शरीराचा तोल कसा सांभाळावा हे त्यांच्याच हालचालीतून शिकण्यास मिळते.

संस्कार ते शिक्षण ह्या सहज परस्पर भावबाधांच्या दोन एकमेकापूरक अशा प्रमुख बाजू आहेत. विस्मरणात चाललेल्या पद्धती ह्या काळाच्या ओघात आधुनिकतेने कशा पुन्हा पुनर्जीवित करायच्या हे पूर्णपणे पालकांच्या हाती आहे. अशा कार्यक्रमाचे व्हिडीओ शूटिंग केले तर हीच सी.डी. त्या मुलांना कायमस्वरूपी आठवण राहते.

घरापासून शाळा सुरु होते. पालकानी पण कधी पाटपाणी तर कधी पिझ्झा पार्टी आयोजित केली तर मुलांचा संवाद वाढीस लागतो. आपले बाळ आणि आपण ह्या पुरतीच छोट्या वयात ही पार्टी करावी. घरच्या टेबल वर छानशी रंगीत चादर पसरून, छोटीशी मेणबत्ती लावून ,घरचे सदस्य किती आहेत त्या प्रमाणे गुलाबाची फुले आणून ठेवावीत. एकमेकांना फुल देऊन, वाद्य संगीताच्या मधुर अशा सुरावटीत घरीच हॉटेल….हॉटेल मुलांबरोबर खेळता येते.

जेवताना शांत असावे, उगाच सारखे उठायचे नसते, काट्या चमच्यांनी कसे खायचे हे सारे घरीच त्यांच्या नकळत शिकवता येते. मग काही दिवसांनी त्याच्या मित्रमंडळीना बोलवावे आणि हॉटेल…हॉटेल पार्टी करावी. मुलांना ही कल्पना बेहद्द आवडते. शक्यतो घरी कल्पकतेने पदार्थ बनवावे. जमेल तशी पदार्थ वाढताना सजावट करून टेबलवर पदार्थ मांडावेत. मुलांशी मात्र ते मोठ्ठे असल्यासारखे त्यांच्या बरोबर वागावे. बाहेर गेल्यावर ही मुले काही ठिकाणी मोठी असणे खूप आवशयक असते. वय मोठे करायचे नसते  पण शिष्टाचारांची सुरवात त्यांना स्थिर करण्यास मदत करते. आपण घरी अशा पार्टीच्या वेळेस मोठे झाल्यासारखे वागल्याने त्यांना नकळतपणे हॉटेलचे शिष्टाचार कळू लागतात. कधी कधी बेफाट वागणे पण त्यांना धोकादायक होऊ शकते. वय वर्ष दोन ते आठ वर्षापर्यंत  पाटपाणी पार्टी ते पिझ्झा पार्टी असा आनंद मुलांना वयानुसार द्यावा.

घरच्या समारंभात त्यांना त्यांच्या आवडीची एखादी जवाबदारी द्यावी. अगदी चोखपणे मोठ्ठे झाल्याच्या अविर्भावात मुले काम पार पडतात. पाहुण्यांना अत्तर लावणे, किंवा प्रसाद देण्यासाठी एका ठिकाणी बसवावे. मुलांकडे क्रियाशक्ती अफाट असते. लक्ष्य वेधून घेणे हे नैसर्गिक आहे पण गुड बॉय किंवा गुड बेबी असे पाहुण्यांनी केलेले कौतुक त्यांना सर्वांचाच शहाणा बाळ्या बनवण्यास प्रोत्साहित करते. प्रत्येक वेळेला काही निमित्तच असण्याचे कारण नाही. आपले बाळ संस्कार सहित होण्यासाठी असे प्रयास खास करून केले गेले पाहिजेत. विभक्त कुटुंब पद्धती आणि धकाधकीचे जीवन ह्यामध्ये घरापासून ते समाजापर्यंत आपण आपल्या मुलांसमवेत असणे हे खूप गरजेचे आहे. जी गोष्ट पूर्वीच्या काळी लहान मुलांच्या मनावर सहज बिंबवली जात होती ती आज मुलांच्या पालकांची जवाबदारी बनली आहे.

लहान बाळे आली की, घर त्यांच्या गडबडीने आनंदीत होते. मुले निरागस असतात. ती काही सांगून मस्ती करीत नाहीत. मग सांगणार केंव्हा?  कितीही वेळा सांगितले तरी लक्षात थोडेच राहते. संकेत  आणि शिष्टाचार हे मोठ्या माणसाकरता ठीक आहे. मग मुलांना मोकळीक नाही रहात. अगदी बरोबर, लहानच आहेत ती पण आपण तर मोठे असतो.

मी विद्यार्थांच्या पालकांशी संवाद करताना नेहमी हे सांगत असते कि, तुम्ही जेंव्हा वेळ मिळेल तसा मुलां बरोबर व्यतीत करा. त्यांच्या बरोबर कार्टून पहा,  गेम खेळा, बाहेरच्या सामाजिक जाणीवा त्यांच्या बरोबर पुन्हा एकदा अनुभवा, त्यांच्या बरोबर हॉटेल, बँक, भाजी बाजार असे सार्वजनिक खेळ खेळा. आवर्जून आयोजन करा. त्यांच्या समवेत  खास गप्पा करायला बसा. मग बघा त्यांच्या अपेक्षा, गरजा, आनंद,  त्यांची काळजी तेच त्यांच्या भाषेत छानपैकी आपल्याला सांगतात.

‘लहानपण देगा देवा….. माझ्या जीवनातला अमुल्य ठेवा’.

मुलांच्या निमित्ताने पुन्हा एकदा लहानपण अनुभवता येते. मुले निरागसच असतात. द्वाडपणा पण छोट्यानीच करावा. अगदी १०८% मान्य. पण आईबाबा होणे हा निसर्गाने दिलेला सन्मान आहे तो   सुजाण पालक म्हणून स्वीकारलात तर आपलीच ही पिढी सुसंस्कारित,  योग्य जाणीवे सहित, कौटुंबिक आणि सामाजिक भान मनात ठेवून मोठी होईल. निरागसता जपणे आवश्यक आहेच. त्याच बरोबर आपल्या पाल्याचा सर्वांगीण विकास घडेल हे सुद्धा पहाणे आवश्यक आहे.

कच्चा घडा  आपणच पक्का घडवायचा असतो आणि त्यांना आकार देणे आपल्याच हातात असते. पिझ्झा पार्टी ते पाटपाणी अशी काळाची साथसंगत दोन पिढ्यांना जोडणारी ठरते. पोटातून मनाकडे जाणारी ही संवादाची पद्धत समाधान देणारी असते असे म्हणणे योग्य होईल.

अनुजा पडसलगीकर.

गढूळ पाण्यातील पारदर्शी फ्लेमिंगो…

IMG_2958

खूप दिवस झाले मी लिहीत का बर नाही याचा विचार करत होते. लिहिण्यासारखे विशेष काही नव्हते. आज विषय मिळाला. गढूळपणाचा शहाणा अनुभव मिळाला. गढूळपणा हा पाण्याशी निगडीत असा शब्द आहे. गढूळ पाणी पिण्यास अपायकारक असते. पण हेच पाणी स्थलांतरित पक्षांचा एक प्रमुख अन्न स्त्रोत असतो. त्याच गढूळ पाण्यात जैविक विविधता असते. फ्लेमिंगो हे खर तर भारतातील स्थलांतरित पक्षी आहेत.  समुद्राच्या खाड्या त्यांचे स्थान असते.

IMG_2937

गढूळ पाण्यातील फ्लेमिंगो पाहताना पाण्याची एक विलक्षण शांतता जाणवत होती. खूप सारे एकत्र असूनही त्यांच्या पायांनी पाण्यावर रेष ही उमटत नव्हती. आपल्या काटकुळ्या पण मजबूत पायांनी ते स्थिर उभे होते. एकत्र असताना त्यांचा आवाज मात्र त्यांच्या नेटवर्क चे काम करत होता. पाणी जेवढे शांत तेवढेच गढूळ असूनही त्यात हालचाल नसल्याने पाण्यातील गाळ तळाशी बसला होता. गढूळ पाण्यालाही एवढी पारदर्शकता होती कि. काठाला उभी असणारी झाडे पाण्यात आरशासारखी स्वच्छ दिसत होती.

IMG_2941

कॅमेरा ने फ्लेमिगो टिपणे हे छान होतेच पण त्याहूनही अधिक भावली ती गढूळ पाण्याने दिलेली पारदर्शकता, प्रतिबिंब पण कसं स्वच्छ होत. पाण्यात उलटी दिसत असलेली काठावरची झाडे सुद्धा जणू काही साधे पान सुद्धा पाण्यात पाडत नसतील. निसर्ग इतका स्वतःला सांभाळतो हे प्रथमच अशा ठिकाणी जाणवले. मन शांत आणि स्तब्ध झाले. डोळ्यांच्या कॅमेराने पाहण्यापेक्षा फ्लेमिंगो होऊन स्तब्ध कसे असावे हे शिकवते झाले. खाडीचे पाणी खाजण होऊन स्थिरावले होते. खारफुटीच्या वाढीने समृद्ध असे जीवन तिथे चैतन्य होऊन जगत होते.

फ्लेमिंगो बरोबर पांढरे शुभ्र बगळे सुद्धा त्या ठिकाणी स्तब्ध उभे राहून चिंतनाचा अविर्भाव आणून खाद्याकडे डोळा ठेवून होते. स्थलांतरित पक्ष्यांना त्यांची जागा त्यांची स्पेस त्या बगळ्यांनी जपली होती. बगळे त्या गावाचे कायमचे होते पण आलेल्या पाहुण्यांना जपणे हे त्यांचे अगत्य आवडले. फ्लेमिंगो मध्ये पण दोन प्रकार असतात लहान आणि मोठे आकाराने असतात. त्यांच्या गुलाबी पायांचे रंग लहान मोठे जातीचे आहेत त्या प्रमाणे असतात.

पायांचा गुलाबी रंग आणि अंगी मात्र करडा पांढुरका असे त्याचे रूप असते. गुलाबी रंगांचे पाय गढूळ पाण्यात सुद्धा जगण्याचा गुलाबी प्रेमाचा संदेश देतात. अंगी रंग कसाही असो पाय मात्र प्रेमाच्या रंगात आहेत. आहे त्या परिस्थितीत गुलाबी ठामपणा किरकोळ दिसणाऱ्या पायाच्या शक्तीत भक्कम पणा देतात. कॅमेरात फोटो टिपताना फ्लेमिंगो चे थवे म्हणजे गुलाबी लांब देठाच्या फुलाचे उडणे वाटते. कॅमेरात पक्ष्यांचे डोळे आणि भाव टिपण्याची धडपड खूप स्थिरपणे करावी लागते. फोटोग्राफर च्या मनातले द्वंद शांत होते ते असते पक्ष्यांचे फोटो काढणे. ह्या पक्ष्यांच्या स्थलांतराची बरीच माहिती इंटरनेट वर उपलब्ध आहेच.

IMG_2945

कॅमेरा हाताळणारा न बोलणारा कवी, लेखक, वाचक आणि मुख्य म्हणजे तो उत्तम मन जाणणारा असतो. बरेच जण हा अविर्भाव आणतात कि आंम्ही भावनांना अवास्तव महत्व देत नाहीत पण अशाच कॅमेरा मागे न दिसणारे भाव डोळ्यात साठवून कॅमेरात टिपून घेतात. पक्षी त्याच जागी असतात फक्त वेगवेगळे कॅमेरा तेच पक्षी विविध रुपात सदर करतात. निशब्द निसर्गात असलेला शांतपणा हा कॅमेरा आणि पक्षी ह्यांना जोडणारा दुवा असतो. हेच फ्लेमिंगो गढूळ पाण्यात सुद्धा पारदर्शी दिसतात. काय पहायचे हे ठरवावे लागते पण कसे पहावे ह्या साठी पक्षांचे आयुष्य हवे.

बोलणारे माझे मन अबोल झाले आणि त्याच गढूळ पाण्यात पारदर्शी पणा शोधू लागले. हळूच पाण्यात डोकावून माझेच प्रतिबिंब दिसते का हे आजमावयला लागले. पाणी गाळ तळाशी बसल्याने स्वच्छ होतेच फक्त त्यात डोकावयाचे माझे मन गढूळ होते. खूप सारा गढूळ पणा माझ्यात प्रवाही करून आले होते. तो जेंव्हा ह्या पाण्यात पाहू लागले तेंव्हा तो गाळ हि मनाच्या तळाशी बसला आणि मलाच पारदर्शी पाहून फ्लेमिंगो चे गुलाबी पाय मला लाभले. करड्या पांढुरक्या पंखांच्या सहायाने स्थिर झाले.
अचानक जेंव्हा शांतता जेंव्हा अलवार पणे मनी भिनू लागते आणि खाडीच्या पाण्यातील खरखरीत खारफुटीची झाडे सुद्धा मोहक वाटतात. फोटो काढणे तेही उत्तम हा सरावाचा भाग आहे पण निदान परिसरात आपल्याला शोधणे हे सोप्पे असते.

IMG_2922

आजूबाजूचा निसर्ग हा नेहमीच मला सुखावतो. डोंगरांचे सौंदर्य मन वर करून सहज बघता येते. खाडीच्या उग्र वासामध्ये सुंदर सौंदर्य असते हे जाणवले. खाडीचा उग्र वास जाणवत नाही. जशी भरती येते तसे खाजण भरू लागते आणि खारफुटीच्या झाडात विसावलेले अनेक पक्षी स्वप्ने सोडून वास्तव तितक्याच सहजतेने स्वीकारतात. सूर्य जसा वर वर चढू लागतो तसे हे गुलाबी पाय भरती ओहोटीच्या प्रमाणे खाजणातील आपली जागा बदलतात अगदी सहजतेने, बदल आपलासा करतात.

IMG_2953

थोड्या अंतरावर असलेला समुद्राचा खळखळाट ऐकू ही येत नाही. भरतीचे पाणी खडी अलगद आपल्या मिठीत घेते. नवीन आलेले पाणी गाळावर अलगद पसरते. ऐकू येते ती फक्त फ्लेमिंगो ची भाषा, आपल्या सहकाऱ्यांना साथ घेण्याची साद असते. निसर्गात फुलत असलेले अलवार प्रेम सादाला प्रतिसाद कसा द्यावा हे उत्फुल्ल जगत असते.

मोबाईल चे रिंगटोन नको त्या वेळी वाजून फोटोग्राफर चे लक्ष एक सेकंद विचलित करतात, त्या सेकंदात पाण्यात स्वतःचे प्रतिबिंब पाहत असणारा बगळा निघून जातो. नजरेचा वेध चुकल्याने चुटपुटत बसत विव्हळत बसायचे नसते तर पुढच्या पक्ष्याकडे नवीन आशेने शोध घ्यावा लागतो. कॅमेरा हातात असतो, डोळ्यांनी टिपण्याची हौस असते. समोर असलेला निसर्ग साद घालतोच गुलाबी पायांचे आकर्षण असते. अशी ही छोटीशी सफर खूप काही सांगून जाते.

IMG_2932

अबोलपणाचा कॅमेराचा अनुभव शब्दात बोलका करून गढूळ पाण्यातील पारदर्शी फ्लेमिंगोचे गुलाबी पाय मनात स्थिर करून कॅमेरानी टिपून घेतले.

IMG_2947

मनास आलेला शांतपणा फोटोग्राफर सकाळ फारच शांत आहे असे सहज लिहून इंटरनेट वर पाठवतो आणि त्यातूनच उलगडली गढूळ पाण्यातील पारदर्शी फ्लेमिंगो फोटोग्राफी…….

My वॉकिंग फंडे आणि वारकरी..

My वॉकिंग फंडे आणि वारकरी….

वारकरी आणि दिंडी ह्यांचे फोटो काढण्याची हौस माझी. पुरती दमछाक झाली. कित्ती कित्ती भरभर चालतात. त्यांचे कॅमेरा कडे लक्षच नसते. अवघड झाले सगळे. मी रोजच्या चालण्यात अनेक वेगवेगळया पद्धतीने चालते…ब्रिस्क वॉक आणि काय काय प्रकारचे वॉक असतात ते सारे करते आणि वाटते आपले भरभर छान चालणे होते. वजन ही घटत असावे. पण वारकरी चाल म्हणजे ब्रिस्क वॉकिंग च्या वरताण….आणि मुखी अंखंड नाम… कुठून येतात आणि केवढ्या लांब चालत जातात. ग्रेटच… मी पण इंस्पयार झाले, म्हंटले, चालावी थोडी पाऊले त्यांच्या बरोबर तेवढाच थोडक्यात माझा शहरी इन्स्टन्ट नमस्कार. त्यांना विचारले चालू का थोडी पाऊले तुमच्या बरोबर …आपली फोर्मल परवानगी म्हणून विचारले. त्यांनी एक कटाक्ष टाकला, हसले आणि म्हणाले, चला, कि, ताई… आता मी काय चालण्याची का पळण्याची खेळाडू होते?? का शेतकरी होते. ठरवून पण कष्ट करू शकत नव्हते.

मी शेतकरी नाही पण हौसेने पुण्यात निसर्गात एक फार्म हाउस मात्र आहे. एक कुटुंब राहण्यास ठेवले आणि मी ऑर्गनिक शेतीचे कोर्स करून जैविक शेती करते. शेतकरी उगाचच रासायनिक खते टाकून पिके वाढवतात आणि जे आरोग्यास हानिकारक असतात. हे माझ्या मनावर पक्के बिंबले म्हणून शेती करते. रासायनिक खतांचा मोह त्यांना जलद अशा आमदानी करता आहे. तेही तेच खातात कारण पैश्यांचा प्रश्न आहे. जलद पिक तरच जगण्यास लवकर पैसा मिळणार हे क्रूर रासायनिक खतांचे वास्तव सत्य त्यांच्या हसऱ्या चेहऱ्या बरोबर आहे. पांडुरंगच समजू उमजू जाणे.

शेतकऱ्यांच्या जमिनीला भेगा पडल्या, कोरडा दुष्काळ झाला म्हणून माझे संवेदनशील मन सरकारवर ओरडते आणि शेतकऱ्यांना सहानभूती दर्शवते नां. महागाई झाली तर माझ्या शेतीत मी माझे कुटुंब खाऊ शकतो. एवढाच मर्यादित विचार मी महिन्याच्या ठराविक पगारात करू शकते. अनिश्चितत आयुष्यात अमर्यादित ठाम विश्वासाचा भक्तीभाव वारकरीच आणू शकतात.

मी एक शहरात थकून थकून दमणारी रहिवासी होते. बर, ते काय म्हणतात म्हणून टक लावून ऐकू लागले. ज्ञानेश्वर, तुकाराम ह्यांचे चित्रपट पाहिलेत. ज्ञानेश्वरी वाचायला वेळच मिळत नाही म्हणून हा पर्याय बरा… नेट वर सर्च केले. अभंग, ओव्या ऑडिओ करून चालताना इयर प्लग कानात अडकुवून ऐकते, तेवढेच आषाढी जवळ आली फक्त एका दिवशी पांडुरंगाचे स्मरण नको, पांडुरंगाबरोबर स्टे इन टच पाहिजे. चालताना बोलणे कसले होणार… दम लागून एनर्जी वेस्ट होते म्हणतात.

पिटी उषा जी होती ना पूर्वीची तिच्या पाळण्याला ही वारकरी चालून साथ देतील असेच मला वाटू लागले. सकाळचा वॉक म्हणजे कसा इकडे तिकडे बघत बघत, पायाखालचे खड्डे, शेजारून चालणाऱ्यांचे फंडे, वाटेतले कुत्रे, रस्त्यावरचा कचरा पालिकेने उचलला आहे का नाही ते ही हळूच पाहणे, घरी परताना वाटेवरची स्वस्त भाजी घेणे… एक ना दोन भारंभार गोष्टींचे व्यवधान राखावे लागते.
बागेत चालावे तर, बागेतल्या झाडांवर बेताचेच पक्षी असतात त्यामुळे पक्षांची लगबग आणि किलबिलाट दुर्मिळच आहे. चालताना लोकच पहावी लागतात. दरोरोज वर्षभर चालणारी लोक कशी अजिबात बारीक काही दिसत नाहीत म्हणून त्यांच्या पेक्षा मीच बरी, असा विचार येतच राहतो नां. मुखी भरभर पांडुरंग पांडुरंग असे काही स्पीडली म्हणणे काही जमत नाही. डोळे बंद करून तर चालता येत नाही.

वारकरी आणि मी ही काही तुलना होऊच शकत नाही. त्यांची वारी हा त्यांचा बाय चौईस आहे. मी शहरात जन्मले, वाढले आणि राहिले त्यामुळे कशी भरकन ट्रेन मात्र पकडते. ट्रेन मध्ये चढतांना अरे देवा!! असे म्हणते उतरल्यावर हुश्श देवा!! असे म्हणते हाच काय तो जप.. हे लाईफ आहे. मग तुलनाच नाही. तरीही मला वारी करण्याची इच्छा आहे. रोजचे व्यायामाचे चालणे इमारतीच्या बेसमेंट ला असलेल्या छोट्याश्या पांडुरंगाला अर्पण करावे हेच बरे असे वाटू लागले होते. रक्तदाब पण नियंत्रित राहील आणि पुण्य ही मिळते असा दुहेरी फायदा शहरात झटपट मिळवता येतो हे आपल्याकरता छानच आहे
हा विश्वास मात्र पक्का झाला.

walking करताना माझे विशेष व्यायामाचे कपडे परिधान करण्यावर माझे फारच लक्ष असते म्हणजे मूड कसा छान येतो.. वारकरी मात्र पांढऱ्या शुभ्र पोशाखात , स्त्रिया तर चक्क नऊवारीत!!! Hat’s off to them…एवढेच इंग्लिश मध्ये म्हणू शकते. कपडे मळतात असे काहीच नसते. पांढऱ्या शुभ्र वेशातले, गळ्यात तुळशीची माळ, कपाळी अष्टगंधाचा नाम त्यामध्ये काळ्या बुक्क्याचा टिळा…परफेक्ट कलरफुल कॉम्बिनेशन. वारकरी स्त्रिया नऊवारीत चालत असतात तेही डोक्यावर तुळशी वृंदावन घेऊन, तर माऊलींची मूर्ती, विठूरायाची मूर्ती घेतात. चालताना तोल सावरत चालायचं तेही भरभर. डोक्यावर देव आणि मुखी पसाभर हसू. मी जेंव्हा सकाळी वॉक ला जाते तेंव्हा मोबाईल सांभाळायला खांद्यावर माझी डुलणारी पर्स सुद्धा जड होते.

वारकरी जेंव्हा मार्गस्थ होतात तेंव्हा एक आख्खे गाव त्यांच्या बरोबर चालत असते. त्यात बारा बलुतेदार ह्यांचाही समावेश असतो. कोणाची कोणाची अडचण होत नाही. एवढ्या प्रचंड गर्दीत सुद्धा चालताना कुठलीही तक्रार नसते. वारीत जेंव्हा मी चालले तेंव्हा जीवन सरळ सोप्पे कसे करता येते ते समजले. मुखी असलेले नाम ते कपाळी असलेले नाम, नमस्काराचे प्रकार, भक्ती सेवा नियमन ह्यांचा जणू काही प्रात्यक्षिक अभ्यास झाला. किंतु परंतु कधी कशाला कसे इतके अवघड करून ठेवलेले प्रश्न सोपे झाले. हे ज्या क्षणाला उमगले त्याच क्षणी फोटो काढून भाव टिपण्याची होसे भागली. एक जिवंत रसरशीत भावविश्व पांडुरंगमय झालेलं अनुभवलं आणि शहरी थाटमाट ढकलून जमीनीवर साष्टांग लोटांगण माऊली समोर घातलं गेल. वॉक चे नवीन आयाम मांडता आले. प्रगल्भ असा दृष्टीकोन समोर आला. आणि मुखातून एकच गजर आला…. जय जय पांडुरंग हरि…..जय जय पांडुरंग हरि|||

रुईया कॉलेज कट्टा….लगोरी- मैत्री रिटर्न्स

1902031_222849921252119_16475476_n - Copy
रुईया कॉलेज कट्टा….लगोरी- मैत्री रिटर्न्स..After long duration…चक्क 25 years नंतर!!!!!! Full 2 Dhammal.
मैत्री अशीच असते… शुभा, सीमा, उजा , मीना , आणि बाबू( सुहासिनी)…अशा आंम्ही घट्ट मैत्रिणी. मैत्री झाली रुईया मध्ये, कट्ट्यावर,मणीस …मध्ये डोसा हाणताना..कायम एकत्र. सकाळी सात ते संध्याकाळी सात पर्यंत सतत एकत्र. खुपदा एकमेकींच्या घरी, रात्रभर गप्पा.. प्रत्येक किल्य्यावर, डोंगरावर एकत्रच.. बाबू खूपशी धीट, काळाप्रमाणे सुधारक मतांची, चटकन लग्न ठरून अमेरिकेला गेली. यथावकाश सगळ्यांचा संसार सुरु झाला. २५ वर्ष कशी निघून गेली हे कळलेच नाही. कधीतरी एकमेकींची आठवण येत होती. पण खात्री होती कि निश्चीत्तच सगळ्या सुखी असणार कारण आमच्या मैत्रीतच तेंव्हाच सुख ठासून भरलेले होते. मनमुराद हसलो होतो. एकमेकींच्या दुराव्यामुळे ढसढसा रडलो ही होतो. पण भेटलो मात्र नाही.
काळ पुढे सरकत होता. मुल मोठी झाली. त्यांच्या पंखाना झेप मिळाली आणि आमची तरुण मने मैत्री शोधू लागली. फेसबुक मुळे एकमेकींना शोधून काढले. भेटण्याची हुरहूर लागली. बाबू अमेरिकेहून सुट्टीला आली आणि आंम्ही साऱ्या जणी भेटलो. एकमेकींची सुखी मने पाहून आनंदी झालो. आमची मैत्रीच अशी होती कि, कुठेही असलो तरी मजेत असणार. एकमेकींना ओळखण्याच्या खुणा पाहू लागलो. बाबू चे खट्याळ मिश्कील हसणे, शुभाचे निर्वाज्य प्रेमळ असणे, सीमाची आपुलकी, मीनाचा मने जिंकण्याचा स्वभाव आणि माझी ह्या सर्वांवर खुशखुशीत टिप्पणी अशी खास ओळख आमची होती आणि आजही आहे.
ह्या सर्वां मधून मी लगेच निघाले, बाबूशी हात मिळवणी केली आणि म्हणाली, उजा अग् तुला खूप सर्दी झाली आहे ना, काळजी घे अजूनही सर्दी झाली कि तुझे तळहात गार पडतात. पुण्यास मी पोहचेपर्यंत शुभाचा फोन, बस मिळेपर्यंत एकटी खूप वेळ उभी राहू नकोस, मी जवळच राहते, घरी ये..निघेपर्यंत सीमाचा आग्रह. मीना चे ये ग परत लवकर असा निरोप.. एकटी निघाले खरी पण सोबत ह्या साऱ्या जणी होत्या. पुन्हा बाबू कधी येतेय याची वाट आम्ही पाहत राहणार.
२५ वर्षांनी पण त्याच खुणा, तीच मैत्री मिळाली. जी आयुष्याच्या शेवटच्या क्षणापर्यंत कधीच दूर नसणार. आम्ही साऱ्याजणी संसाराची खबरबात एकमेकींना देऊन मोकळ्या झालो आणि पुन्हा एकदा फक्त शुभा, सीमा, उजा, मीना आणि बाबू झालो. जश्या कट्ट्यावर होतो अगदी तश्याच .
.कारण मैत्री अशीच असते…..Thanks to…लगोरी- मैत्री रिटर्न्स सिरिअल.

Previous Older Entries Next Newer Entries