श्रावण मासी, हिरवळ दाटे चोहीकडे..

moringa-leaf-powder-250x250श्रावण मासी, हिरवळ दाटे चोहीकडे…
श्रावणात प्रत्येक पान स्वतःचे अनोखे पण घेऊन नवीन ओळख देते. सणवार पण खूप असतात, मनसोक्त फुला पानाची आरास करता येते, देव सजवता येतात. विविध पत्री मधला देव हा लोभस दिसतो. विविध पत्री मधुन असणारा अनवट सुवास हा नकळत पणे आपल्या चेतना उत्साहित करतो. ह्या करता श्रावण आणि पत्री ह्यांचा सह संबध नक्कीच असणार.
निसर्ग ह्या श्रावणात भरभरून देत राहतो. कालांतराने श्रावणातल्या खास पत्री नाहीश्या होतात. सगळीकडे पाना फुलांचे  आरोग्यदायी उपयोग सतत वाचनात येतात. गच्चीवरील बाग सर्व प्रकारच्या झाडांनी भरून असते.
आंब्याची कोवळी पाने, शरीराचा दुर्गंध घालवतात. पेरूच्या पानाची पुड दंतदुखी आणि हिरड्यांच्या मजबुती करता, दातांवरील पांढरे, पिवळे येणारे आवरण दुर करते.अगदी ह्या दिवसात असलेला आघाडा सुद्धा सुकवून वापरता येणे शक्य होऊ शकते. रस्त्यावर दुर्लक्षलेली टणटणी सुद्धा जखमेवरती उत्तम खपली धरते… हे सगळ कसं करायचं, काय काय उपयोग आहेत? प्रशन पडणे स्वाभाविकच आहे पण इच्छा तेथे मार्ग मिळतोच.
वाचत सारेच असतो, पटत हि असते, कधीतरी नक्कीच वापरु.. असे निश्चय केलेले असतात. प्रत्यक्ष वेळ येते तेंव्हा सुचत नाही,सापडत नाही. लिहुन ठेवू, सेव्ह करु, आयत्या वेळी विचारु… अशा विचारात निसर्गाचा अनमोल साठा करणेच राहून जाते.
जश्या लोणच्याच्या, चटणी च्या बाटल्या केलेल्या असतात तशाच ह्या अशा नानाविध पानांच्या पावडरी, किंवा असा कोरडा साठा करुन ठेवावयास हव्यात. ज्यांना बागकामाची आवड आहे अशांच्या घरी तर असे करणे सोप्पे आहे. आपली बाग आनंदाने दाखवतोच पण एखादी अशी छोटीशी पानांच्या उपयोगाची बाटली छानशी भेट देता येऊ शकते.
निदान महिन्यातून एकदा तरी पेरूच्या पानाची पूड दातास चोळावी, दहा मिनिटांनी चूळ भरावी. आंब्याची कोवळी  पाने थोड्या कोमट पाण्यात घेऊन मऊ करून अंगास लावावी. अजूनही खुप  वनस्पतींचे उपयोग माहिती असताच फक्त ते आपल्या हाताशी प्रसंगात मिळणे आवशयक आहे आणि अशी वेळ येऊ नये म्हणून दैनदिन आयुष्यात काही उपाय तर नियमित करता येणे शक्य आहेच.
अति थंड किंवा अति उष्ण प्रदेशात निसर्गाचा ठेवा जतन करून ठेवला जातो. पूर्वी आपल्या घरी सुद्धा कोवळ्या हरबरा पाला, शेवगा पाला, तुळस पानाची पुड, बेल पाने पुड  असा साठा फडताळात असायचाच. घरातील अनुभवी
जेष्ठ मंडळी घरचाच उपाय चटकन करायची. आता तर इंटरनेट मुळे तर जग  माहिती घेण्यासाठी जवळ आले आहेच पण घरातील फडताळातील निसर्ग मात्र दुर गेलाय.
कशाला हवेत केमिकल चे डिओ. वेगवेगळ्या  शोभेच्या वस्तूंनी बाथरूम सुद्धा सुशोभित करतो तिथे असे छोट्या बाटल्यांचा एक तरी कप्पा हवाच जो आपल्या शरीरास, मनास उत्तमच ठेवतो. वेगवेगळी फुले अंघोळीच्या पाण्यात थोड्यावेळ ठेवावीत, सुगंधित आनंद मिळतो. मी नेट वर काही माझ्या मित्र परदेशी मंडळींच्या पोस्ट वाचत असते. जवळ जवळ सर्वांची एकच लगबग दिसून येते. हार्वेस्ट आहे म्हणजे तेथील फळे, फुले आणि पाने ह्यांचा मौसम आहे. कालांतराने तिकडे बर्फ येणार आहे म्हणून निसर्गातील जमतील तेवढी पाने, फुले आणि फळे कॅनिंग करून साठवणूक करण्याची लगबग माझ्या मैत्रिणींची आहे. आपण सहज मिळते म्हणून किती नशीबवान आहोत. जतन करून ठेवणे हा दृष्टीकोन असणे आवश्यक आहे.
नेटवर, वाचनात येणारे पानांचे ,फुलांचे उपयोग आणि त्याचा वापर कसा करणे ह्या बद्धल येणाऱ्या महितीमधून असा विचार प्रत्यक्षात आणणे शक्य करता येते.  बाजारात पण आयुर्वेदिक पावडरी खूप मिळतात पण घरीच जर सहज उप बिन पैश्याचे उपलब्ध होत असेल तर बाजारावर तरि अवलंबून का राहायचे?  स्वतःचे ज्ञान तर वाढतेच पण, स्वः निर्मितीचा आनंद हि मिळतो.
जसे रासायनिक भाजी नको तसेच रासायनिक उपाय पण नकोत. आपल्याच गच्चीत, घराच्या एखाद्या कुंडीत किंवा आजूबाजूला असलेल्या निसर्गाला खऱ्या अर्थाने आपल्या जीवनात आणणे हाच खरा नित्य प्रफुल्लित करणारा श्रावण ठरेल.
ह्या पोस्ट च्या कॉमेंटस द्वारे विविध पानांचे उपयोग आणि त्यांचा वापर  कळवावेत. नोंद करून ठेवुन, त्याचा प्रत्यक्ष वापर करण्यास श्रावण आपल्यासाठी फुलपाने घेऊन आलाय… स्वागत करूया.
लिखाण– अनुजा पडसलगीकर.
२७ जुलै २०१७.

भारत माझ्या दरवाज्यात……

भारत माझ्या दरवाज्यात……

काल बेल वाजली, दुपारचा वेळ होता, दरवाजा उघडून पहिले तर एक परदेशी स्त्री दारात उभी होती. मला म्हणाली मी तुमची शेजारी, आय एम एलिझाबेथ फ्रॉम ऑस्ट्रिया. मी या, या, घरी या  म्हणत, तिला आत घेऊन आले. मला म्हणाली, मला इंडियन शेजारी हवेच होते. आय लाईक इंडिया. भरकन माझा चेहरा जणु माझी मावशी आल्याचा आनंद घेत खुश झाला.

एलिझाबेथ म्हणाली, मला तुमचे स्पायसेस खूप आवडतात. दोनच दिवसापूर्वी लखः घासलेला आपलाच मिसळणाचा डब्बा कौतुकाने दाखविला. तिने  डब्यातल्या वाट्या मोजल्या आणि मला म्हणाली, सो मच लेस स्पायसेस.. भारत मसाल्यांचा व्यापार करीत असे हे इतिहासात घोकलेले वाक्य आठवले.  लगेच मी म्हणाले,छे छे, आमचा भारत खूप मोठ्ठा आहे. प्रत्येक राज्यानुसार, राज्यातील भागानुसार मसाले पण खूप वेगळे आहेत. माझ्यातील शिक्षिका उफाळून आली. तेंव्हा कुठे तिच्या चेहऱ्यावर मी खरंच भारतीय असल्याचा विश्वास उमटला. अचानक  ती म्हणाली, शो मी ऑल…

माझ्या डोळ्यासमोर संपुर्ण भारत माझ्या दरवाज्यात दिसला. कुठे असतो हा मसाल्यांचा व्यापार, दक्षिणेकडे का उत्तरेकडे….नव्हे माझ्या फ्रिज च्या दारात.

साधारणपणे निरीक्षण केल्यास प्रत्येकाच्या घरचे फ्रिजचे दार मसाल्यांच्या पुड्क्यानी ठासून भरलेले असते. माझे हि असतेच. काय करणार काळाची गरज झाली आहे. ह्या शिवाय वेगवेगळे मसाला कीपर ओट्यावर ठाण मांडून असतातच. मी जशी नेट वर खाद्य प्रकार शोधत असते तसेच घरचे पण नेट वर असतातच कि, त्यांच्या हि नेट वरच्या फर्माईशी असतात त्या नुसार अनेक खाद्य संस्कृतीची ताळमेळ घालताना माझा फ्रिज चा दरवाजा भरून जातो.

महाराष्ट्र म्हंटले तरि केवढे मसाले असतात. कोल्हापुरी पदार्थाला तोच मसाला लागतो, कोकणी पदार्थांना त्यांचाच मसाला लागतो, सी के पी, मालवणी, साताऱ्याकडचा, नागपुरी अशा सर्व महाराष्ट्राची चव पावलो पावली निराळीच असते. त्या पुढे मग दक्षिणेकडचे, पंजाबचे, आसामचे, बंगालचे कित्ती आणि काय काय असतात. एवढे सगळे थोडक्यात कसे सांगु मी माझ्या शेजारणीला असे झाले. पुन्हा म्हणाली शो मी , आय लाईक टू सी.

मसाले वाढतात तसा फ्रिज हि लहान पडू लागतो, मोठ्ठा दाराच्या कप्यांचा फ्रिज असावाच लागतो. छोले करायचे झाले तर आपल्या काळ्या वाटाण्याचा मसाला कसा बर चालेल? काय सांगु मी? माझ्या विचारातच मी गुरफुटून गेले. तेव्हढ्यात माझा मुलगा आला, त्याला म्हंटले कि, ह्यांना जरा इंटरनेट वर आपले मसाले दाखव तो पर्यंत मी फ्रिज चा दरवाजा नीट करते. एलिझाबेथ नेट वरचा भारत बघू लागली. मी पटकन माझ्या हिमालायची आठवण यावी अशा उत्तुंग फ्रिजपाशी गेले.

गच्च भरलेला माझा फ्रिज, संपुर्ण आसेतु हिमाचल त्याच्या पोटात सामावून घेत होता. बर, ह्या मसाल्यांच्या पुड्क्यांच्या जागा हि नेहमी साधारण पणे ठरलेल्या असतात. पंजाबी, सांबार, चहाचा असे एका ठिकाणी, कधीतरी लागणारा रस्सम मसाला हा जरा मागे, खूप काही जागा अशी दरवाज्यात नसतेच. दोन दोन ओळीच बसतात त्या मोजक्या दोन ओळीच्या अनेक डब्यात  माझ्यातील अन्नपूर्णा चे रहस्य दडलेले असते. कितीही व्यवस्थित ठेवले तरि, भारतीय संस्कृती कधी एकमेकांशी मिळून मिसळून जातात आपल्यालाही पत्ता लगत नाही. व्हेज, नॉन व्हेज मसाले हा हि सवतासुभा एकत्र नांदत असतो. त्यात भार म्हणजे चायनीज, रशियन आणि कुठल्या कुठल्या सलाड ड्रेसिंग, मसाल्यांच्या बाटल्या ह्याच दारात ठेव्याव्या लागतात. एकंदरीत काय विविधतेत पण सुजलाम सुफलाम असतेच.

बाहेरून मुलाचा आवाज आला, आई नेट वरती फ्रिज चे कप्पे छान दाखवलेत. भरभर इकडे तिकडे दाटुन भरलेले सामान म्हणजे वेगवेगळी लोणची आणि चटण्या आवरत बसले. इतकं सार भारतीय पोटाकरता लागतं, हे पटवून सांगायचय मला हा प्रश्न उभा ठाकला. नेट वरती घरच खा, आपलंच जेवण करा, न्याहारी करा कशाला परदेशी बाबी अनुकरण करता  अश्या सल्यांने माझे परिवर्तन होताच असते. म्हणजे ओघाने थालीपीठ, घावन, डोसे, अशी सगळी पीठे फ्रिज मधेच असतात. काय काय सांगु, आणि कुठे काय आवरू…

मी शाळेत शिक्षिका आहे त्या मुळे साहजिकच आठवडी सुट्टीला नेट जास्त पाहणे होते त्या मुळे आठवड्याचा बेत , त्याची तयारी ठेवायला फ्रिज आहेच. अनेक विचारातून, सहज लीलया हाताने आवरत होते. कशाला एवढे मसाले लागतात, एक बेसिक मसाला करायचा बस्स झालं. असे मत पण सर्वांच्या प्रभावाने होतेच. बेसिक तरि का करा, साधा डाळ भात आणि भाकरी, भाजीने आत्तापर्यंत तब्येत उत्तम ठेवलीच आहे कि, पुन्हा माझे लक्ष मिसळणाच्या डब्याकडे गेलंच.

एव्हाना मुलाने बाहेरून आरोळी ठोकली, त्या किचन मधे येत आहेत ग…… माझा फ्रिज बघून म्हणाली, टू मच बिग, उघडून म्हणाली, आहा! फुल्ली लोडेड…. मी येस म्हंटल, वुई लाईक इट ऑल. एलिझाबेथ येस, येस म्हणाली… मग मला म्हणाली, तिची होणारी सुन इंडिया ची आहे. ते दोघे तिकडेच आहेत. ते हि मोठा फ्रिज शोधत आहेत. तरिच हि सासुबाई चौकशा करण्यास आली. घेऊ देत, घेऊ देत, भरल्या फ्रिज चा तोंड भरून आशीर्वाद दिला. तिचाही संसार असाच भरून राहु देत.

आपला आल्याचा, दुधाचा चहा घेऊन ती निघाली. पुढच्या आठवड्यात ती आणि तिचा नवरा त्यांची जागा सोडून दुसऱ्या देशात जाणार आहेत. तो पर्यंत भारत मसाल्यांचा व्यापार करीत असे हा इतिहासातला प्रश्न मी  फ्रिज च्या मदतीने सोडवत राहणार हे निश्चित्त आहेच. आपला वैभवशाली इतिहास असाच सर्व दुर पसरो अशी प्रार्थना करत अन्नपूर्णे पाशी सांजवात लावली आणि साध्या दही भाताचा बेत रात्री करता ठरवून टाकला..

फ्रिज

ती होतीच अशी , 

1mother-and-baby-pencil-drawings-2925853

ती होतीच अशी ,

अजूनही कुशीतली तिच्या ,

आठवण ठेवते जागी ..

औक्षण करताना पाही मला,
असे इकडे तिकडे माझा डोळा,
उब त्या ताम्हणाची असे माझ्या करता….

वाट पाहे दारी माझ्या येण्याची,
उपाशी असुनही दिसे समाधानी,
भरल्या पोटी मी येई परतुनी….

दृष्ट माझी काळजीने काढी नेहमी,
मी हि हसत असे जुन्या अंधश्रद्धा नी ,
हात जोडे माझ्यासाठी देवापाशी….

येताच मी दारी हास्य तिच्या अंतरी,
माझे सामान मी माहेरी शोधत राही,
गरम घास माझ्या मुखी ती घालत राही…

निघताना माहेरहुनी मी झडकरी,
डोळे तिच्या दाटे प्रेम पाणी,
भरुनी जाई माझी ओटी तिच्या नजरेनी…

माझ्या श्वासासाठी उच्छ्वास झाली ती,
हसणे होते माझे कारण ती होती,
आई होती म्हणुनी मी सानुलीच राहिली ..

आठवण न आली दिस सरेना कधीही,
कळले सारे ती दुर गेल्यावरती,
देवा बाप्पा च्या घरातुनी पाहते मलाच ती…..

काव्य रचना…
अनुजा पडसलगीकर.

 

ह्या सम हाच….

images (15)

कित्ती येतील आणि जातील..पण वर्षानुवर्षे, पिढ्यानपिढ्या जपला जाणारा, आपुलकीचा, भरल्या संसाराचा तो हाच.. स्टील चा गोल आकाराचा मसाल्यांचा डब्बा. कोणी ह्याला मिसळणांचा डबा म्हणत, तर कोणी तिखटा मिठाचा डबा म्हणत. काहीही म्हणा पण प्रत्येक घरात असणारा हा स्वयंपाक घराचा अविभाज्य डबा आहे. हा डबा जर माहेरून रुखवतात आला असेल तर त्याची बडदास्त असतेच. आईने मसाल्यांची ओळख करून दिलेले काही भावपूर्ण क्षण ह्यात गुंतलेले असतात.

स्वयंपाक सुरवात करण्यापूर्वी, आईने हा डबा कसा हळुवार पणे हाती घ्यावा ह्याचे धडे गिरवून घेतलेले असतात. डब्याची हाताळणी हि अगदी काळजीपूर्वक करावी लागते. डबा कपाटात हाती सहज असावा. शक्यतो उजव्या बाजूस जवळच्या कप्यात तो असतोच. तेल गरम होताना, सराईत पणे अलगद आडवाच धरून बाहेर काढूणे आणि मसाले एकमेकात मिसळणार नाहीत ह्याची खबरदारी हि गृहीतच असते. जर काही गडबड झाली तर आईचे वैतागणे ,कसा संसार करशील? किती तो धांदरटपणा? अशी गोंधळात भर टाकणारी हमखास काळजी व्यक्त होतेच. प्रत्येक मुलीने ह्याचा अनुभव एकदातरी घेतेलेला असतोच.

ह्याच डब्यात नियम तरि किती, जणु काही सासरी काटेकोरपणे राहावे म्हणून असलेला सराव असावा. हळदीचा चमचा, तिखटात घालयचा नसतो. मोहरीचे स्थान केंद्र स्थानीच हवे. जिरे मग तिखट, हळद ह्यांच्या मध्ये गोडा मसाला असणे क्रमप्राप्तच असते. हळदी नंतर धणेजीरे पुड, नंतर मेथ्याचे दाणे, कोणी मीठ मध्यभागी ठेवतात. नंतर इतर मसाले जे नेहमी लागतात.

गृहिणींचे वैतागणे हे धुसमुसत ह्या डब्यांच्या झाकणावर निघते. झाकण हे सासर आणि डबा म्हणजे जणु काही माहेर असे एकंदरीत सात वाट्यांचा हा सरंजाम सात पिढ्यांचे नाते जपत असतो. सात जन्मांचे नाते उलगडून देत असतो. अलगद, हळुवार पणे संसाराच्या स्वयंपाकात रंगीबेरंगी, सर्व चवींची लज्जत जपणे ह्याचे समर्पक उदाहरण म्हणजे हा मसाल्यांचा गोल डबा होय.

हाच डबा त्या गृहिणीचे, पण उत्तम राखतो. जिरे ,मोहरी सारखा छोटा पदार्थ सहज पणे निदान आठवड्यात एकदा तरि चिमुटभर तोंडात टाकला तरि  नकळत पणे मोठ्या व्याधींना प्रतिबंध करतो. तसेच त्या घराचे आरोग्य सुद्धा योग्य प्रमाणात मसाले असल्याने उत्तम राखतो.

पत्नी माहेरी जाताना आठवणीने सांगते, मसाल्याच्या डब्यात सर्व काही भरून ठेवले आहे,त्या चमच्याच्या प्रमाणात मसाले वापरा. आणि हो डबा नीट उघडा आणि नीट ठेवा.

हा डबा हाताच्या स्पर्शाने कधीतरी खराब होतो लगेच त्याच्या वाट्या रिकाम्या करून स्वच्छ केला जातो. बरबटलेला डबा आणि त्याचे झाकण लक्ख म्हणजे नीटनेटका संसार असे ओळखण्याचा एक अबोल पुरावा असतो. डबा कसा नेहमी भरल्या संसारा सारखा असावा. फ्रिज मध्ये दरवाजा भरून मसाल्यांची भारंभार पुडकी असली तरि, पहिला हाच डबा उघडला जातो.

काळाची आधुनिकता म्हणून, निरनिराळ्या आकाराचे, निरनिराळ्या धातूचे मोहक असे मसाला डबे आले तरि, गोल आकाराचा स्टील चा डबा हा अबाधित अस्तित्व राखून राहणार. आईच्या स्पर्शाचा, तिच्या आठवणींचा हा डबा लेकीच्या संसारात सदैव रंगत आणतच राहणार. ह्या सम हाच…

कोवळी हिरवाई…

 

 

images-11

कोवळी हिरवाई…

हिरवाई नेहमीच मनास भावते. आधुनिक जगाच्या स्पर्धेत लहान मुलेच काय पण अनेक मोठ्ठी माणसे देखील मोबाईल वर शेतीचा खेळ खेळताना दिसतात. प्रत्येकाला हिरवी जमीन लाभते असे नाही. मनात दडलेली सुप्त अशा हिरवाईची आवड हि अनेक ताण तणावातून मोकळा श्वास घ्यायला शिकवते.

हल्ली प्रत्येक शाळा हि अत्याधुनिक होत असताना दिसते. मुलांच्या हातात TAB संगणक, स्मार्ट बोर्ड, वर्ग सुद्धा वातानुकुलीत, सुट्टीचा डब्बा सुद्धा ब्रेड, पिझ्झा, बर्गर असा पटकन संपणारा, भरमसाठ फी आणि वर्गात मुल सुद्धा मर्यादित असे साधारणपणे चित्र दिसते. एकच गोष्ट अजून फारशी बदलली नाही ती म्हणजे मुलांच्या बसण्याच्या लाकडी खुर्च्या, ह्या सुद्धा बदलून गुबगुबीत खुर्च्या येण्यास वेळ लागणार नाही.

अशा वर्गात निसर्ग असतो स्मार्ट बोर्ड वर, त्यांच्या हातातील TAB वर, खेळाची मैदाने पण सुंदर अशा गवताने आच्छादलेली असतात. मातीचा स्पर्श नाही, धुळीचा अनुभव नाही. कसं वाढणार निकोप मन, सुदृढ शरीर आणि मोकळा स्वभाव. पालक म्हणून आपण अशाच शाळा निवडतो कारण जगाच्या स्पर्धेत मुलांना जगायचे आहे. इतक्या कृत्रिम परिस्थितीत सुद्धा पालक म्हणून आपल्या बाळाचे आयुष्य छान घडवता येते.

मानसिक शास्त्राच्या अभ्यासानुसार मुलांना नेहमी वाढणाऱ्या रोपट्याचे मित्र बनवा. घरात, घराच्या गच्चीवर अगदी घरात सुद्धा त्यांच्यासाठी, त्यांच्याकरता छान छोटी छोटी अशी रोपे लावा. मुल झाडाबरोबर मनाने, डोळ्याने, स्पर्शाने संवाद साधते. जगदीश चंद्र बोस ह्या शास्त्रज्ञानी झाडांना संगीत समजते असा प्रसिद्ध सिद्धांत मांडला आहेच. जशी झाडे प्रतिसाद देतात तशीच मुलांची कोवळी मने निसर्गाच्या समवेत सुखावतात. मोठ्या माणसांना पण हि प्लांट थेरेपी खूप उपयोगी पडते. एक तरी झाड मुलांकडून घरात लावा, मुल त्याची काळजी घेतील. संगणकावर अधिक माहिती मिळवतील. मुलांना छान घडवण्याचा अगदी सहज सोप्पा हा उपाय आहे.

शाळेत शिक्षकांनी निसर्ग क्लब बनवून मुलांनी वाढवलेली झाडे, रोपटी ह्यांचे छानसे प्रदर्शन भरवुन, उत्तम झाडांसाठी स्पर्धा ठेवावी. शाळेच्या जागेत, गच्चीत फळबाग, परसबाग फुलवावी. ह्या उपक्रमाच्या उत्पादनाची विक्री ठेवावी म्हणजे बाजारपेठ, हिशोब आपोआपच विद्यार्थ्यांना समजतील.

एका झाडाचा अभ्यास म्हणजे  जवळ जवळ सर्व विषय समावेशक अभ्यास असतो. झाडाचा इतिहास, आवश्यक असणारी भौगोलिक परिस्थिती, झाडांवर होणारे रसायनाचे दुष्परिणाम, जीवशास्त्र म्हणजे झाडाचा इतिहास म्हणजे मुळ स्थान कुठले, जीवशास्त्रीय नाव वैगरे अशा अनेक विषयांचा अभ्यास करणे होय.

Post-Traumatic Stress Disorder (PTSD) म्हणजे अत्यंत क्लेशकारक मानसिक ताण, कधीकधी घरातील वातावरण आणि आर्थिक अडचणी, पालकांच्या अवास्तव अपेक्षा, मुलांच्या भोवतालची त्यांना त्रासदायक वाटणारी अशी परिस्थिती या सर्व गोष्टींमुळे विद्यार्थ्यांच्या मनावर खूप ताण येतो. (PTSD) अशी क्लेशकारक घटना घडण्यापूर्वीची ही काळजी एखादे छोटेसे झाड घेते. झाडांच्या जवळ मुल असल्यास अति ताण त्यांच्या मनावर येत नाही.

घरातील कुंडीतील रोपटे वाढताना त्याची वाढ नोंद करण्यास शिकवावी, त्यांचे आजार, रोग ह्यावर उपाय सांगावेत, घरी आपण नसल्यास झाडांना पाणी कसे पुरवावे ह्या साठी घरगुती ठिबक सिंचन समजावुन सांगावे. परसबाग अभ्यासक्रमाची ओळख मुलांना सुद्धा करून द्यावीत. सेंद्रिय भाजीपाला स्वतः लावल्याने त्याचे आरोग्यदायी महत्व हि मुलांना कळते. झाडाचे पान आपण तोडु शकतो पण परत जसेच्या तसे झाडाला जोडू नाही शकत अशी पर्यावरणपुरक मनोधारणा मुलांची तयार होते.

अगदी छोट्या वयापासून सुरवात करावी, मोठ्या मुलांसाठी जशी जागा उपलब्ध असेल तसे त्यांनाच इंडोअर किंवा आउटडोअर गार्डन प्लान करावयास सांगावा. असे अनेक पर्याय आहेत पुन्हा निसर्गाकडे वळण्याचे आणि ह्या मुळे मन,शरीर आरोग्यपूर्ण राहतेच. भाजीपाला, फळझाडे, फुलझाडे लावण्याचे अनेकविध प्रकार सध्या विकसित झालेले आहेत त्यांचीही ह्या निमित्ताने माहिती घेता येईल.

एकच छोटेसे झाड मुलांच्या विकसित होण्याच्या प्रक्रियेत मदत करते. मुलांना आपल्या घरातील बाग हि नेहमीच आवडत असते. शेती बघण्यासाठी, एक दिवस निसर्गात रमण्यासाठी हल्ली बरेच जण शेती सहल करत असतात. अशा भेटी देऊन मुलांचे ज्ञान वाढते. त्यातलाच एखादे रोपटे घरी लावले तर मुलांच्या मनात ममत्व निर्माण वाढीस लागते. शाळेच्या गृहपाठ साठी किंवा खेळण्यासाठी मुळे सतत इलेक्ट्रोनिक्स किंवा इंटरनेट च्या माध्यमात सतत असतात. कृत्रिम जगापेक्षा अधिक सुंदर बाहेर जग आहे ह्याची जाणीव त्यांना होत नाही. अशा वेळी आलेला ताण हा कमी करण्यासाठी घराच्या झाडांजवळ गेल्यास खूप बरे वाटते.

आपल्या घरातील बाग समजा घराच्या खिडकीत असेल तर तिथे मुलांशी झाडांबद्धल संवाद साधा. मुलांनी कशी उत्तम काळजी घेतली आहे ह्याचे कौतुक आवर्जून करा तसेच मार्गदर्शन हि करा. छंद म्हणून लावलेले छोटेसे रोपटे मुलांनां सकारात्मक बनवते. हसरे बनवते. आनंदी ठेवते. एक तरि छोटे झाड आपल्या मुलांना त्यांचे स्वःताचे म्हणून भेट द्या. मुलांना सांगुन त्यांचा असा एक बागेकरता ग्रुप बनवा. एकमेकांच्या घरी ह्या कारणांसाठी एकत्र येणे मुलांचे होईल. विचारांची देवाणघेवाण होईल. छंद गटात त्यांची अधिक जाणून घेण्याची जिज्ञासा वाढीस लागेल.

छोट्याश्या इवल्याश्या पानातील कोवळी हिरवाई आपल्या मुलांची कोवळी मने निश्चीत्तपणे जपते. आधुनिक जगात हरवत चाललेला मोकळा श्वास मुलांना सहज मिळेल आणि पालक मुलांचा संवाद हि वाढेल. एक तरि झाड मुलांसाठी निश्चित्त लावा.

अनुजा पडसलगीकर.शारजाह     More

अवडक चवडक……….दामाडू!!!!!

अवडक चवडक……….दामाडू!!!!!

काहीच अर्थ नाही ह्या शब्दांना, पण खूप जवळचे नाते आहे ह्या शब्दांशी. वय वर्ष १ ते ५ मधील हा खेळ. खेळताना शब्दांची लय पकडली जाते. बडबड गीत कसे असते ना, अगदी तसेच असते. खेळायला मात्र आजी लागते. आज्जीच बोट हळुवार पणे नातवंडाच्या बोटांच्या उंचवट्यावरुन फिरते. जसे बोट फिरते तशी बाळाची नजर आणि मान पण फिरते. हीच असते घरी असलेली पारंपारिक फिजिओथेरपी जी नातवंडांच्या बोटांना आणि डोळ्यांना प्रमाणित व्यायाम घडवून आणते.

अटक मटक चवळी कशी असते चटक!!!!, हा ही खेळ पारंपारिक आहे . सुट्टी लागली आहेच. आपल्या परिसराच्या लहान बाळांचा एखादी आजी असा संस्कार वर्ग घेत असेल. छंद वर्ग म्हणजे सुट्टीचे केलेले शिस्तबद्ध आयोजन असते. कोणी कोणाशी खेळायचे हे त्या वर्गाच्या मावशी सांगतात. मस्त मोकळीक मिळतेच असे नाही. धकाधकीच्या जीवनात, गजबजलेल्या परिसरात मैदाने तर फारच कमी आहेत. इमारतींमध्ये शेजारचे कोणी माहित नसते तर मूल खेळायला पाठवायचे कुठे?? असेच छंद वर्ग ही काळाची गरज आहे. नियम तर हवेच पण तिथे खरोखरी मुलांना काही शिकवले जाते का?? अशी ही काही उत्तम शिबिरे असतात जिथे मूल अत्यंत मोकळ्या वातावरणात रोज काहीना काहीतरी खेळते, नवीन ज्ञान आत्मसात करते, त्याच्यातील कलागुणांची जोपासना होते. संस्कार घडवले जातील. असे मुलांना मिळाले तर मुलंच दर वर्षी सुट्टीची मनापासून वाट पाहतील.

आई वडिलांना मुलांची सुट्टी म्हणजे फार अडचणीची ठरते. दोघे ही नोकरी करत असले तर कुठेतरी दिवसभर मूल पाठवावे लागते.  मग अशा वेळी ते सांभाळले जाते ही बाजू गृहीत असते. शाळांमधून पण अशा छंद वर्गांची गरज पूर्ण केली जाते. आपलं मूल कुठल्या बाबतीत उत्सुक आहे हे मुलांशी बोलून पालकांनी जाणून घेतले पाहिजे म्हणजे छंद वर्गांचा काळ संपल्यावर ती रुची वाढण्यासाठी अधिक मार्गदर्शन देता येईल.

बैठे खेळ हे सुद्धा जराश्या मोठ्या मुलांमध्ये आवडीने खेळले जातात. आधुनिक तंत्रद्यान शिकवणारे पण वर्ग आहेत. मुलांमध्ये उर्जा खूप असते तिला योग्य ते वळण लावले गेले पाहिजे. धुसपूस करणारी मुले, उपद्व्याप करणारी मुले कि कुठेतरी अस्वस्थ असतात. मानिसक अशांतता हे कारण प्रामुख्याने असते. छोटेसे समुपदेशन अशा वेळी योग्य ठरते. पालकांशी बोलून समस्येचे निराकारण केले जाऊ शकते. मुलांची उर्जा ही पालकांना सुट्टीत डोईजड जाते. मग घराच्या जवळ जो छंद वर्ग आहे तो निवडला जातो. बंदिस्त अशा एका खोलीत दाटीवाटीने मूल बसवली जातात. असे वर्ग घेणारे प्रशिक्षित असतातच असे नाही. सुट्टीचा एक घरगुती उद्योग म्हणून पण असतात.

पालकांनी नेहमी जाणीवपूर्वक चौकशी करून असे छंद वर्ग निवडले पाहिजेत. असेच जर विचार न करता मुलांना पाठवत राहिले तर मूल सुट्टीलाही कंटाळेल. जे त्याच्या बौद्धिक, शारीरक आणि मानसिक वाढीला  अडथळा ठरेल. सुट्टी करता दर वेळी लांबच, खूप पैसे खर्च करूनच गेले पाहिजे असे ही नाही. आपल्या घर जवळच्या एखाद्या डोंगरावर, किल्ल्यावर, बागेत कुठेही जाता येते. मुलांना आई वडील बरोबर असणे हे खूप आवडते. वय वर्ष पाच ते आठ मध्ये अग्निशामक, पोलीस, पोस्ट ऑफिस, एखादा उद्योग व्यवसाय पाहायला जाण्यास त्यांना आवडते. मुलांची सुट्टी म्हणजे पालकांनी त्यांच्या सुट्टीचे नियोजन  करावयास हवेच. काही दिवस घरी तर काही वेळ बाहेर असे कागदावर मांडून ठेवावे.

वय वर्ष आठ नंतर इलेक्ट्रिकल चा बेसिक कोर्स, थोडीशी सुतार कामाची माहिती, प्लंबिंग म्हणजे काय हे सर्व काही मित्र मैत्रिणींचा गट तयार करून ह्या कामातील आपल्या घरी नेहमी बोलावणाऱ्या व्यक्तीला बोलावून आपल्या उपस्थितीत मार्गदर्शन मिळवून द्यावे. घरातील काही जवाबदारी सोपवावी. प्रत्येक सुट्टीकरता काहीतरी वेगळे असावे.

पारंपारिक खेळाबरोबर आधुनिक जीवन शैलीत उपयोगी पडणारे खेळांची पण माहिती असावी. खेळ आणि सुट्टी यांचे नाते जपले तर पाहिजेच. सुट्ट्या कधीच सुरु झाल्यात, कंटाळवाण्या वाटण्याच्या आत सुट्टीचे नियोजन करुया आणि मुलांबरोबर ताजेतवाने होऊया…

अनुजा पडसलगीकर

पाटपाणी पार्टी…….

 

पाटपाणी पार्टी…….

शनिवार आणि रविवार म्हणजे हॉटेल्स मध्ये तुडुंब गर्दी असते. वीकएंड साजरा करण्याची आणि घरी आईला आराम देण्यासाठी हाच पर्याय सध्या लोकप्रिय आहे. हॉटेल मधील भर गर्दीत सुद्धा एखाद्या कुटुंबातील बाळ टेबलामधून मस्तपैकी पकडापकडी खेळते त्याचे त्यादिवशीचे मित्र ही तेथे असतात. बाळाची आई अत्यंत कौतुकाने सांगत असते, ही नेक्स्ट जनरेशन म्हणजे, अजिबात बुजत नाही कि गोंधळत नाही. ह्या हॉटेल मध्ये आम्हीं नेहमीच येतो. आमचे आवडते हॉटेल आहे. जणू काही त्याचे घरच आहे. आईचे बोलणे बाळ टक लावून ऐकत असते. पालकांकडून त्याच्या धीटपणाला शाबासकी मिळालेली असते. बाळ्याचा हा धीटपणा बाकीच्यांना अस्वस्थ करतो.

एखादा समारंभ असला कि, बाळ्या पाहिजे तिथे दूडघुस घालत असतो. पालकांचे ठरलेले उत्तर हल्लीच्या मुलांना रागावलेले अजिबात चालत नाही. त्यांच्या बालमनावर परिणाम होतो. पालक सुज्ञ आहेतच. बालमनाच्या संगोपनाचा विचार देखील करतात. संगोपन बरोबर संस्कार असले तर उत्तम व्यक्तिमत्व घडते. हॉटेल मध्ये जाऊच नये का?? जरूर जावे पण हॉटेल मध्ये, समारंभात कसे वागावे ह्याचे संस्कार जाणीवपूर्वक घडवावेत.

Rangoli.jpgपूर्वीच्या काळी पाटपाणी घेणे जेवण्याच्या यज्ञकर्मासाठी आवश्यक बाब होती. नकळत पणे संस्कार रुजवले जात असत. काळाच्या ओघात शिसवी पाटाच्या चार बाजूला असलेल्या पितळी नक्षीफुलाचे लाकडी पाट अदृश्य होत आहेत आणि पाण्यासाठी तांब्या भांडे हे पूजा भांडे म्हणून मर्यादित झाले. वस्तू नष्ट होत नाहीत तर संस्कार विरळ होत चालले आहेत. आजच्या भाषेत सांगायचे झाले तर ही आऊट डेटेड गोष्ट आहे. कोण एवढा खटाटोप करणार?? जेवणाचे ताट हातात घ्यायचे आणि टीव्ही समोर जाऊन बसणे हेच सोप्पे आहे.

रोजच्या रोज जमणार नाही पण वर्षभरात निदान एक दिवस खास मुलांसाठी बाजारातून भाडेतत्वावर का होईना एक दिवसासाठी लाकडी पाट, एखादी मोठी समई, छान मोठी ताटे, तांब्या भांडे आणून पाटपाणी पार्टी घरच्या सर्वांसमवेत करता येणे अवघड नाही. समईच्या प्रकाशात, लाकडी पाटाचे आसन, सुरेखशी रांगोळी, सनईचे सूर, उदबत्तीचा सुवास आणि वदनी कवळ घेता…. म्हणताना  वाढलेला साधा वरण भात सुद्धा मुलांना एक वेगळी अनुभूती देतो. आपल्याही जुन्या रम्य काळाच्या स्मृती जागवणाऱ्या ठरतो.

एखादा शनिवार किंवा रविवार खास मुलांसाठी राखून ठेवावा. आज काय आहे? आपण असे जेवायचे? असे आशचर्यचंबू झालेला आपल्या बाळाचा चेहरा आणि त्या चेहऱ्यावरची उत्सुकता कमालीची सुंदर असते हा अनुभव आपल्या प्रयासाना शाबासकी देतो. आंम्ही आमच्या लहानपणी रोजच असे जेवायचो बघ आज तुझ्यासाठी केले आहे सगळे, तुलाही आवडेल आणि कळेल आंम्ही कसे जेवायचो ते..असा आपला संवाद सुरु होतो  तो आपल्या बाळाच्या स्मृतीपटलावर कोरला जातो. असेच संस्कार रुजतात. तुझे मित्र आले कि आपण पुन्हा करू असे सगळे बघ त्यांना ही मज्जा येईल. बाळ खूप खुश होते आणि संस्कारांची उजळणी होते.

लहान मुलांच्या शाळेमधून असा एखादा इव्हेंट सहज आयोजित करता येऊ शकतो. शाळेतून निवृत्त झालेल्या शिक्षकांनी एकत्र येऊन वर्षभर वेगवेगळ्या शाळांमधून असे कार्यक्रम आयोजित केले तर त्यांचे ही मुलांबरोबर कायम सहसंबध राहतात. जेवणाबरोबर गप्पा गोष्टी ही करता येतात.  भात कसा कालवावा, भातावर लिंबू कसे पिळायचे आणि भातावर हळूच न सांडता वरण कसे वाढून घेणे इत्यादी बाबी एखादी शिक्षिका त्यांच्या बरोबरीने करून दाखवत असेल तर लहानग्या कोवळ्या बोटांच्या पकडीला कृतीने  बळकटी येईल. पाटापासून ते ताटा पर्यंत मर्यादित कोनातून झुकून खाणे हे मुलांच्या पाठीच्या मणक्याला लवचिक बनवण्यास मदत करते. त्यांना त्यांच्या शरीराचा तोल कसा सांभाळावा हे त्यांच्याच हालचालीतून शिकण्यास मिळते.

संस्कार ते शिक्षण ह्या सहज परस्पर भावबाधांच्या दोन एकमेकापूरक अशा प्रमुख बाजू आहेत. विस्मरणात चाललेल्या पद्धती ह्या काळाच्या ओघात आधुनिकतेने कशा पुन्हा पुनर्जीवित करायच्या हे पूर्णपणे पालकांच्या हाती आहे. अशा कार्यक्रमाचे व्हिडीओ शूटिंग केले तर हीच सी.डी. त्या मुलांना कायमस्वरूपी आठवण राहते.

घरापासून शाळा सुरु होते. पालकानी पण कधी पाटपाणी तर कधी पिझ्झा पार्टी आयोजित केली तर मुलांचा संवाद वाढीस लागतो. आपले बाळ आणि आपण ह्या पुरतीच छोट्या वयात ही पार्टी करावी. घरच्या टेबल वर छानशी रंगीत चादर पसरून, छोटीशी मेणबत्ती लावून ,घरचे सदस्य किती आहेत त्या प्रमाणे गुलाबाची फुले आणून ठेवावीत. एकमेकांना फुल देऊन, वाद्य संगीताच्या मधुर अशा सुरावटीत घरीच हॉटेल….हॉटेल मुलांबरोबर खेळता येते.

जेवताना शांत असावे, उगाच सारखे उठायचे नसते, काट्या चमच्यांनी कसे खायचे हे सारे घरीच त्यांच्या नकळत शिकवता येते. मग काही दिवसांनी त्याच्या मित्रमंडळीना बोलवावे आणि हॉटेल…हॉटेल पार्टी करावी. मुलांना ही कल्पना बेहद्द आवडते. शक्यतो घरी कल्पकतेने पदार्थ बनवावे. जमेल तशी पदार्थ वाढताना सजावट करून टेबलवर पदार्थ मांडावेत. मुलांशी मात्र ते मोठ्ठे असल्यासारखे त्यांच्या बरोबर वागावे. बाहेर गेल्यावर ही मुले काही ठिकाणी मोठी असणे खूप आवशयक असते. वय मोठे करायचे नसते  पण शिष्टाचारांची सुरवात त्यांना स्थिर करण्यास मदत करते. आपण घरी अशा पार्टीच्या वेळेस मोठे झाल्यासारखे वागल्याने त्यांना नकळतपणे हॉटेलचे शिष्टाचार कळू लागतात. कधी कधी बेफाट वागणे पण त्यांना धोकादायक होऊ शकते. वय वर्ष दोन ते आठ वर्षापर्यंत  पाटपाणी पार्टी ते पिझ्झा पार्टी असा आनंद मुलांना वयानुसार द्यावा.

घरच्या समारंभात त्यांना त्यांच्या आवडीची एखादी जवाबदारी द्यावी. अगदी चोखपणे मोठ्ठे झाल्याच्या अविर्भावात मुले काम पार पडतात. पाहुण्यांना अत्तर लावणे, किंवा प्रसाद देण्यासाठी एका ठिकाणी बसवावे. मुलांकडे क्रियाशक्ती अफाट असते. लक्ष्य वेधून घेणे हे नैसर्गिक आहे पण गुड बॉय किंवा गुड बेबी असे पाहुण्यांनी केलेले कौतुक त्यांना सर्वांचाच शहाणा बाळ्या बनवण्यास प्रोत्साहित करते. प्रत्येक वेळेला काही निमित्तच असण्याचे कारण नाही. आपले बाळ संस्कार सहित होण्यासाठी असे प्रयास खास करून केले गेले पाहिजेत. विभक्त कुटुंब पद्धती आणि धकाधकीचे जीवन ह्यामध्ये घरापासून ते समाजापर्यंत आपण आपल्या मुलांसमवेत असणे हे खूप गरजेचे आहे. जी गोष्ट पूर्वीच्या काळी लहान मुलांच्या मनावर सहज बिंबवली जात होती ती आज मुलांच्या पालकांची जवाबदारी बनली आहे.

लहान बाळे आली की, घर त्यांच्या गडबडीने आनंदीत होते. मुले निरागस असतात. ती काही सांगून मस्ती करीत नाहीत. मग सांगणार केंव्हा?  कितीही वेळा सांगितले तरी लक्षात थोडेच राहते. संकेत  आणि शिष्टाचार हे मोठ्या माणसाकरता ठीक आहे. मग मुलांना मोकळीक नाही रहात. अगदी बरोबर, लहानच आहेत ती पण आपण तर मोठे असतो.

मी विद्यार्थांच्या पालकांशी संवाद करताना नेहमी हे सांगत असते कि, तुम्ही जेंव्हा वेळ मिळेल तसा मुलां बरोबर व्यतीत करा. त्यांच्या बरोबर कार्टून पहा,  गेम खेळा, बाहेरच्या सामाजिक जाणीवा त्यांच्या बरोबर पुन्हा एकदा अनुभवा, त्यांच्या बरोबर हॉटेल, बँक, भाजी बाजार असे सार्वजनिक खेळ खेळा. आवर्जून आयोजन करा. त्यांच्या समवेत  खास गप्पा करायला बसा. मग बघा त्यांच्या अपेक्षा, गरजा, आनंद,  त्यांची काळजी तेच त्यांच्या भाषेत छानपैकी आपल्याला सांगतात.

‘लहानपण देगा देवा….. माझ्या जीवनातला अमुल्य ठेवा’.

मुलांच्या निमित्ताने पुन्हा एकदा लहानपण अनुभवता येते. मुले निरागसच असतात. द्वाडपणा पण छोट्यानीच करावा. अगदी १०८% मान्य. पण आईबाबा होणे हा निसर्गाने दिलेला सन्मान आहे तो   सुजाण पालक म्हणून स्वीकारलात तर आपलीच ही पिढी सुसंस्कारित,  योग्य जाणीवे सहित, कौटुंबिक आणि सामाजिक भान मनात ठेवून मोठी होईल. निरागसता जपणे आवश्यक आहेच. त्याच बरोबर आपल्या पाल्याचा सर्वांगीण विकास घडेल हे सुद्धा पहाणे आवश्यक आहे.

कच्चा घडा  आपणच पक्का घडवायचा असतो आणि त्यांना आकार देणे आपल्याच हातात असते. पिझ्झा पार्टी ते पाटपाणी अशी काळाची साथसंगत दोन पिढ्यांना जोडणारी ठरते. पोटातून मनाकडे जाणारी ही संवादाची पद्धत समाधान देणारी असते असे म्हणणे योग्य होईल.

अनुजा पडसलगीकर.

Previous Older Entries